Pierwsze tłoczenia płyt CD z lat 80. i 90. stają się interesującym obszarem kolekcjonerstwa muzycznego. Egzemplarze wyprodukowane w Japonii i RFN, charakterystyczne nadruki „target”, wczesne matryce oraz oryginalne książeczki pozwalają odróżnić niektóre wydania od późniejszych wznowień. Jednak sam napis „Made in Japan”, brak kodu kreskowego czy data 1983 na okładce nie dowodzą, że mamy do czynienia z pierwszym nakładem. Jak rozpoznać konkretne tłoczenie CD i czego szukać na używanej płycie?
Od kiedy istnieją płyty CD i dlaczego najstarsze wydania są poszukiwane?
Format Compact Disc wszedł na rynek w 1982 roku. Jednym z pierwszych komercyjnych albumów na tym nośniku był Billy Joel – 52nd Street, wydany w Japonii 1 października 1982 roku przez CBS/Sony pod numerem 35DP-1. To wydanie jest ważne nie tylko dla fanów artysty, ale również dla osób zbierających świadectwa początków cyfrowej fonografii.
W pierwszych latach produkcja CD była skoncentrowana w niewielkiej liczbie zakładów. Płyty na rynek amerykański i europejski tłoczono między innymi w Japonii oraz Niemczech Zachodnich. Dopiero później rozwijano lokalne moce produkcyjne. Dlatego album brytyjskiego lub amerykańskiego wykonawcy może mieć bardzo wczesną edycję z nadrukiem „Made in Japan” albo „Made in West Germany”.
Pierwsze wydanie albumu na CD nie musi być pierwszym wydaniem samego albumu. Nagranie z 1973 roku mogło trafić na płytę kompaktową dopiero w 1983 lub 1984 roku. Warto też rozróżnić pierwszą edycję CD na świecie, pierwsze wydanie w danym kraju i pierwszy nakład z konkretnej tłoczni.
Jakie oznaczenia zdradzają pochodzenie wczesnej płyty CD?
Wczesne płyty kompaktowe mogą mieć inne nadruki, numery katalogowe i elementy opakowania niż późniejsze wersje tego samego albumu. Najważniejsze wskazówki przedstawia tabela.
| Oznaczenie lub cecha | Co może oznaczać? | Na co uważać? |
|---|---|---|
| Made in Japan | Płyta wyprodukowana w Japonii, także na eksport | Japońskie tłoczenia powstawały również w późniejszych latach |
| Made in West Germany | Produkcja w RFN; często spotykana na płytach z lat 80. | Sam nadruk nie potwierdza najwcześniejszej matrycy |
| Brak kodu IFPI | Możliwy nakład sprzed rozpowszechnienia kodów SID w 1994 roku | Nie jest samodzielnym dowodem wieku płyty |
| Numer katalogowy | Pozwala zidentyfikować serię i edycję wydawniczą | Ten sam numer mógł być używany przez kilka nakładów |
| Matrix na wewnętrznym pierścieniu | Informacje o procesie produkcji, wersji matrycy i czasem tłoczni | Trzeba porównywać cały zapis, nie tylko jego początek |
| Brak kodu kreskowego na opakowaniu | Cecha spotykana w części najstarszych edycji | Bywa też obecna w późniejszych wydaniach |
Niektóre egzemplarze mają srebrną powierzchnię nadruku niemal po sam środek, inne kolorowe wzory lub złotawe etykiety. Wygląd jest pomocny, ale nie zastępuje weryfikacji matrycy. Opakowanie typu jewel case mogło też zostać wymienione, dlatego samo pudełko jest słabszą wskazówką niż nadruki na płycie.

Matrix CD – gdzie go znaleźć i jak odczytywać?
W odróżnieniu od winylowego runoutu, oznaczenia produkcyjne CD znajdują się zwykle na wąskim, lustrzanym pierścieniu wokół centralnego otworu, od strony odczytu danych. Można tam znaleźć numer katalogowy, sekwencję liter i cyfr, logo producenta lub oznaczenie zakładu.
Przykładowo na wczesnych japońskich edycjach Pink Floyd The Dark Side of the Moon występują ciągi zaczynające się od CP35-3017. Dalsze znaki mają znaczenie: udokumentowano choćby matryce CP35-3017-3 1A1 oraz późniejsze warianty z dopiskami TO i numerami eksportowymi. Nie należy zakładać, że wszystkie płyty z takim samym numerem katalogowym pochodzą z jednego tłoczenia.
Najlepiej skierować płytę pod jasne światło, sfotografować pierścień w trybie makro i przepisać oznaczenie dokładnie, z zachowaniem spacji, myślników oraz kolejności znaków. Porównanie matrycy z udokumentowanymi egzemplarzami jest często bardziej wiarygodne niż sam opis sprzedawcy „first press”. Podobna zasada obowiązuje przy rozpoznawaniu konkretnych wydań płyt winylowych, choć technologia oznaczania obu nośników jest inna.
Kody IFPI – ważna granica w historii tłoczeń CD
W 1994 roku branża wprowadziła kody SID, oznaczane skrótem IFPI. Ich zadaniem była identyfikacja elementów procesu produkcji płyt optycznych. Wyróżnia się przede wszystkim:
- Mastering SID – kod najczęściej rozpoczynający się od „IFPI L”, związany z urządzeniem użytym podczas przygotowania szklanego mastera.
- Mould SID – kod odciśnięty przy formowaniu płyty, zwykle widoczny na przezroczystym pierścieniu przy otworze.
Jeżeli egzemplarz albumu dostępnego na CD już w 1985 roku ma kod IFPI, oznacza to, że ten konkretny nośnik nie został wytłoczony w 1985 roku. Nie oznacza natomiast automatycznie, że jest nielegalny lub gorszy jakościowo. Kody wprowadzano stopniowo, a ich brak nie daje pewności, że płyta pochodzi sprzed 1994 roku. Sam SID identyfikuje element procesu produkcji, nie zawsze jednoznacznie producenta konkretnego egzemplarza.
Black triangle, target CD i inne wydania kolekcjonerskie
Wśród kolekcjonerów istnieją określenia związane z wyglądem najstarszych tłoczeń. Nie są to odrębne formaty cyfrowego dźwięku, lecz nazwy rozpoznawalnych wariantów wydawniczych.
| Typ wydania | Charakterystyczna cecha | Przykład albumu |
|---|---|---|
| Wczesne CBS/Sony 35DP | Japońska seria z początków ery CD | Billy Joel – 52nd Street (35DP-1) |
| Black triangle | Czarny trójkąt w nadruku na japońskiej płycie | Pink Floyd – The Dark Side of the Moon (CP35-3017) |
| Target CD | Geometryczny nadruk przypominający tarczę celowniczą | Fleetwood Mac – Rumours (wczesne warianty Warner Bros.) |
| Wczesne tłoczenie z RFN | Nadruk „Made in West Germany”, często produkcja PolyGram | Wybrane wydania katalogu Warner, Elektra i Atlantic |
Target CD to kolekcjonerska nazwa wybranych wczesnych wydań związanych z grupą Warner/Elektra/Atlantic. Ich nadruk przypomina celownik z koncentrycznym układem prostokątów. Takie płyty produkowano nie tylko w RFN, ale również w Japonii i innych krajach. Nie wszystkie są równie rzadkie.
Trzy konkretne albumy, od których warto rozpocząć poszukiwania
Billy Joel – 52nd Street, CBS/Sony 35DP-1
To jeden z najbardziej symbolicznych wczesnych CD. Pierwsza japońska edycja z 1982 roku jest kojarzona z początkiem komercyjnej historii formatu. Istnieją jednak również kolejne warianty tego samego numeru katalogowego, więc dla kolekcjonera znaczenie ma pełna identyfikacja egzemplarza, a nie samo „35DP-1” na etykiecie.
Pink Floyd – The Dark Side of the Moon, CP35-3017
Japońskie wydanie z 1983 roku z nadrukiem black triangle jest klasycznym przykładem albumu, przy którym szczegóły matrycy mają ogromne znaczenie. Wczesne nakłady wykonywała CBS/Sony, a późniejsze Toshiba-EMI. W ramach numeru CP35-3017 spotyka się również różne wersje masteringu. Z tego powodu przy ocenie nie wystarcza sama fotografia frontu pudełka.
Fleetwood Mac – Rumours, Warner Bros. 3010-2
Wśród wczesnych wydań tego albumu występują charakterystyczne warianty target, między innymi japońskie tłoczenia wykonywane przez Sanyo na rynek amerykański. Kolekcjoner powinien zwrócić uwagę na nadruk płyty, kraj produkcji, zapisy w wewnętrznym pierścieniu oraz zgodność z książeczką. Nie każdy egzemplarz z tym samym numerem na grzbiecie będzie odmianą target.

Czy pierwsze tłoczenie CD zawsze brzmi najlepiej?
Nie. Starsze wydania mogą zachowywać pierwotny mastering, czasem o innej dynamice niż późniejsze remastery, ale wiek i miejsce tłoczenia nie gwarantują lepszego dźwięku. Dwie płyty wyprodukowane w różnych krajach mogą korzystać z identycznego masteringu, a dwa nakłady z tego samego kraju – z różnych przygotowań cyfrowych.
Dodatkowym zagadnieniem jest pre-emphasis, stosowany w niektórych wczesnych płytach CD. To sposób zapisania i późniejszego odtworzenia sygnału z odpowiednią korekcją. Jeżeli odtwarzacz lub oprogramowanie nie zastosuje wymaganej de-emfazy, dźwięk może być nienaturalnie jasny. Zjawisko dokumentowano między innymi w części wczesnych tłoczeń Pink Floyd. Nie jest to jednak cecha wszystkich starych CD.
Jak sprawdzić pierwsze tłoczenie CD przed zakupem?
- Ustal historię albumu. Sprawdź, kiedy po raz pierwszy ukazał się na CD, a nie tylko kiedy wydano oryginalne nagranie.
- Odczytaj pełny numer katalogowy. Porównaj go na płycie, grzbiecie i wkładce.
- Zażądaj zdjęcia wewnętrznego pierścienia. To tam znajduje się matrix pozwalający rozróżnić część nakładów.
- Sprawdź oznaczenia IFPI. Ich obecność ma szczególne znaczenie dla wydań deklarowanych jako tłoczenia sprzed 1994 roku.
- Porównaj nadruk i kompletność. Ważne są oryginalna książeczka, tylna wkładka, a w japońskich edycjach niekiedy także OBI. Więcej o roli tego dodatku opisujemy w artykule o japońskich wydaniach płyt winylowych.
- Zweryfikuj stan odczytu. Obejrzyj płytę pod kątem głębokich uszkodzeń i sprawdź, czy sprzedawca potwierdza prawidłowe odtwarzanie.
Najważniejsza zasada brzmi: kupujemy konkretne tłoczenie, nie tylko konkretny album. Przy droższych egzemplarzach warto porównywać kilka niezależnych katalogów, zdjęcia autentycznych płyt i historię ich wydań. Podobnie jak w przypadku winyli, rozpoznanie pierwszego nakładu nie oznacza jeszcze, że będzie on automatycznie najdroższy – więcej o tej zależności piszemy w poradniku o wartości płyt i pierwszych tłoczeniach.
Czy warto kolekcjonować wczesne płyty CD?
Zdecydowanie mogą być ciekawym kierunkiem kolekcjonowania. Pierwsze edycje CD dokumentują przełom technologiczny w przemyśle muzycznym, a ich odmiany bywają równie złożone jak warianty tłoczeń winylowych. Szczególnie interesujące są najstarsze serie japońskie, wydania target, płyty z nietypowymi nadrukami oraz albumy zachowane z oryginalnymi dodatkami.
Nie każdy stary CD jest jednak rarytasem. O cenie decydują rzeczywista rzadkość wariantu, zainteresowanie wykonawcą, kompletność, stan oraz udokumentowane transakcje. Właśnie dlatego umiejętność czytania matryc i rozpoznawania konkretnych edycji może być dla kolekcjonera cenniejsza niż sama lista poszukiwanych tytułów.