Na okładce płyty można znaleźć mnóstwo informacji, ale jeden z najbardziej fascynujących obszarów winyla znajduje się na samej płycie – pomiędzy ostatnim utworem a papierowym labelem.
To runout, często nazywany również dead wax albo martwym rowkiem.
W tym miejscu możemy znaleźć numery, symbole, inicjały i oznaczenia, które pozwalają rozróżnić dwa z pozoru identyczne egzemplarze.
Co możemy znaleźć w runoucie?
| Oznaczenie | Co może oznaczać? |
|---|---|
| Matrix number | Identyfikację elementu produkcyjnego |
| A / B | Stronę płyty |
| Mother/stamper | Dalszy etap produkcji |
| Logo tłoczni | Zakład odpowiedzialny za produkcję |
| Inicjały | Inżyniera masteringu |
| Nazwa studia | Miejsce wykonania masteringu |
| Dodatkowe symbole | Wewnętrzne oznaczenia producenta |
System nie jest uniwersalny. Ten sam symbol może mieć inne znaczenie zależnie od wytwórni czy tłoczni.
Led Zeppelin II i słynne „RL”
Jednym z najbardziej znanych przykładów znaczenia dead wax jest album „Led Zeppelin II”.
Oryginalne amerykańskie lacquery zostały przygotowane przez Roberta Ludwiga w Sterling Sound. Wczesne egzemplarze można rozpoznać dzięki inicjałom RL umieszczonym w runoucie. W wielu kopiach widoczne jest również SS, czyli Sterling Sound.
Pierwotne cięcie było przygotowane z bardzo wysokim poziomem i mocnym basem, a następnie zastąpiono je spokojniejszym masteringiem po problemach z odtwarzaniem na części ówczesnego sprzętu. Z czasem egzemplarze z oznaczeniem „RL” stały się bardzo poszukiwanym wariantem kolekcjonerskim.
To idealny przykład sytuacji, w której dwie płyty z napisem Led Zeppelin II i numerem Atlantic SD 8236 nie muszą być tym samym wariantem.
Dopiero zaglądając do dead wax, odkrywamy jedną z najciekawszych różnic.
Co oznacza matrix number?
Matrix to numer związany z procesem produkcyjnym, najczęściej umieszczony właśnie w runoucie. Obok niego mogą znajdować się również informacje o inżynierze masteringu lub zakładzie produkcyjnym.
Prosty przykład może wyglądać tak:
ABC-100-A1
ABC-100-B1
Litera A odpowiada stronie pierwszej, B – drugiej.
Ale końcówka „1” nie zawsze oznacza pierwsze tłoczenie.
Czy A1/B1 = first pressing?
To jeden z najpopularniejszych mitów.
Nie ma jednej światowej normy mówiącej, że:
| Matrix | Rzekome znaczenie |
|---|---|
| A1/B1 | Pierwsze tłoczenie |
| A2/B2 | Drugie tłoczenie |
| A3/B3 | Trzecie tłoczenie |
W rzeczywistości każda wytwórnia i tłocznia mogła stosować własny system.
Dlatego A1/B1 może być bardzo ważną informacją w przypadku jednego albumu i praktycznie niczego nie rozstrzygać przy innym.
„The Dark Side of the Moon” – świetna lekcja matrixów
Pierwsze brytyjskie wydanie „The Dark Side of the Moon” jest kojarzone z matrycami A-2/B-2 oraz charakterystycznym pełnym niebieskim trójkątem na labelu.
Ale właśnie ten album pokazuje, że sam matrix jeszcze nie kończy śledztwa.
Istnieje wiele różnych kombinacji mother/stamper nawet w obrębie płyt wykorzystujących A-2/B-2. Egzemplarz może więc należeć do pierwszego issue, ale zostać wykonany ze znacznie późniejszego stampera.
Dla początkującego kolekcjonera to ważna lekcja:
matrix nie jest magicznym numerem seryjnym egzemplarza.
Trzeba go interpretować w kontekście sposobu produkcji konkretnego wydania.
Stamped czy etched?
Oznaczenia mogą wyglądać inaczej.
| Rodzaj | Charakterystyka |
|---|---|
| Stamped | Regularne, mechanicznie tłoczone znaki |
| Etched | Ręcznie ryte, bardziej nieregularne |
| Mieszane | Część informacji tłoczona, część ryta |
Ta różnica również może pomóc przy identyfikowaniu wariantu.
Inicjały mastering engineer
Przypadek Led Zeppelin nie jest wyjątkiem.
Na wielu płytach można znaleźć podpisy ludzi odpowiedzialnych za mastering. Dla kolekcjonerów konkretny mastering może być równie interesujący jak rok wydania.
Dlatego warto nauczyć się rozpoznawać nie tylko matrix, ale również:
- inicjały,
- logo,
- stemple studiów,
- znaki tłoczni.
Czasem dwie reedycje tego samego albumu korzystają z zupełnie innych masterów i właśnie runout pozwala je rozdzielić.
Jak odczytać martwy rowek?
Najlepiej użyć mocnego światła skierowanego pod kątem.
Powoli obracaj płytę i zapisz dokładnie wszystkie symbole z obu stron.
Nie przepisuj tylko „głównego numeru”. Jeżeli obok widzisz RL, STERLING, logo, mały trójkąt, literę czy dodatkowy numer, również może mieć znaczenie.
Czy każdy inny matrix oznacza inne wydanie?
Nie.
Zwykłe różnice wynikające z użycia kolejnych stamperów w ramach tej samej edycji nie zawsze oznaczają osobne wydanie.
To ważne, bo początkujący kolekcjoner może wpaść w pułapkę poszukiwania dokładnego ciągu znaków co do jednej cyfry, mimo że jego egzemplarz nadal należy do tej samej edycji.
| Element | Czy warto sprawdzić razem z matrixem? |
|---|---|
| Numer katalogowy | Tak |
| Kraj | Tak |
| Label | Tak |
| Tłocznia | Tak |
| Okładka | Tak |
| Rok z frontu okładki | Ma mniejsze znaczenie |
Matrix jest więc niezwykle użyteczny, ale należy analizować go razem z labelem, krajem, numerem katalogowym i okładką.
Jeżeli chcesz wykorzystać wszystkie te informacje do znalezienia konkretnego wariantu, kolejnym krokiem będzie poradnik „Jak sprawdzić wydanie płyty winylowej w bazach kolekcjonerskich?”.
